راه ترقی - مهر /ظرفیت خالی سیانجی میتواند روزانه دستکم ۶ میلیون لیتر از کسری بنزین کشور را جبران کند.
افزایش مصرف بنزین در سالهای اخیر و فاصله گرفتن تقاضا از ظرفیت تولید داخلی، بار دیگر ضرورت استفاده از ظرفیتهای جایگزین در سبد سوخت کشور را برجسته کرده است. یکی از مهمترین این ظرفیتها، شبکه گسترده عرضه سیانجی و ناوگان چندمیلیونی خودروهای دوگانهسوز است؛ ظرفیتی که بهرغم سرمایهگذاریهای انجامشده در سالهای گذشته، امروز بخش قابل توجهی از آن بلااستفاده مانده و میتواند در کوتاهمدت بخشی از ناترازی بنزین را کاهش دهد.
بررسی وضعیت فعلی صنعت سیانجی نشان میدهد ظرفیت فعال جایگاهی کشور حدود ۴۰ میلیون مترمکعب در روز است، اما میزان مصرف واقعی به حدود ۱۵ تا ۱۶ میلیون مترمکعب رسیده است. به عبارت دیگر، نزدیک به ۷۰ تا ۷۵ درصد ظرفیت ایجادشده در این بخش خالی مانده؛ در حالی که همین ظرفیت میتواند بدون نیاز به سرمایهگذاری سنگین جدید، در خدمت مدیریت مصرف بنزین قرار گیرد.
در سالهای گذشته توسعه سیانجی بهعنوان یکی از راهکارهای اصلی کاهش وابستگی حملونقل به بنزین دنبال شد و میلیونها خودرو به سامانه دوگانهسوز مجهز شدند. اکنون حدود ۴.۵ میلیون خودروی سیانجیسوز در کشور وجود دارد، اما بخشی از این ناوگان عملاً از سوخت گاز استفاده نمیکند. آمارها نشان میدهد مصرف سیانجی که در سال ۱۴۰۱ حدود ۲۲ میلیون مترمکعب در روز بود، اکنون به حدود ۱۶ میلیون مترمکعب کاهش یافته است؛ افتی که نشان میدهد بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون خودرو از مدار مصرف سیانجی خارج شدهاند یا سهم استفاده آنها از این سوخت بهشدت کاهش یافته است.
یکی از دلایل اصلی کاهش اقبال به سیانجی، پایین بودن قیمت بنزین نسبت به هزینهها و دردسرهای استفاده از گاز عنوان میشود. تا زمانی که اختلاف قیمت، صرفه اقتصادی محسوسی برای مصرفکننده ایجاد نکند، انگیزه بازگشت خودروهای دوگانهسوز به جایگاههای سیانجی کاهش مییابد. در کنار این موضوع، مسائلی مانند ریجکت شدن مخازن، هزینه بازبینی و تعویض مخزن، کمبود مشوقهای پایدار و نگرانی برخی رانندگان نسبت به زمان سوختگیری نیز در کاهش تقاضا نقش داشته است.
ظرفیت آماده برای جبران ناترازی بنزین
مزیت مهم سیانجی در شرایط فعلی این است که برخلاف برخی راهکارهای بلندمدت مانند ساخت پالایشگاه یا نوسازی گسترده ناوگان، بخش عمده زیرساخت آن از قبل ایجاد شده است. جایگاهها، تجهیزات عرضه، شبکه انتقال و میلیونها خودروی دوگانهسوز در کشور موجود است و فعالسازی دوباره این ظرفیت میتواند در بازه زمانی کوتاهتری نسبت به پروژههای سرمایهبر، اثر خود را در مصرف بنزین نشان دهد.
برآوردهای فعالان این صنعت نشان میدهد اگر تنها ۵ تا ۶ میلیون مترمکعب از مصرف ازدسترفته سیانجی به سبد سوخت بازگردد، معادل همین میزان از مصرف روزانه بنزین کاسته خواهد شد. از آنجا که هر مترمکعب سیانجی تقریباً میتواند جایگزین یک لیتر بنزین در مصرف حملونقل شود، بازگشت ۶ میلیون مترمکعب سیانجی به چرخه مصرف به معنای جبران روزانه حدود ۶ میلیون لیتر کسری بنزین است؛ رقمی که در مقیاس مدیریت سوخت کشور قابل توجه است.
اهمیت این عدد زمانی بیشتر میشود که بدانیم کشور برای پوشش تقاضای بنزین در دورههای اوج مصرف، ناچار به استفاده از ابزارهای مختلف مدیریت عرضه، واردات یا کاهش مصرف میشود. در چنین شرایطی، فعالسازی ظرفیت خالی سیانجی میتواند فشار بر شبکه تأمین بنزین را کاهش دهد و بخشی از نیاز مصرفی خودروهای شهری، عمومی، تاکسیها، وانتها و خودروهای باری سبک را پوشش دهد.
بر اساس برآوردهای موجود، حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار خودرو به دلیل پایین بودن قیمت بنزین و نبود انگیزه کافی، از مصرف سیانجی فاصله گرفتهاند؛ در حالی که این خودروها همچنان ظرفیت فنی استفاده از گاز را دارند یا با انجام بازبینی و رفع ایراد مخزن میتوانند دوباره به چرخه مصرف بازگردند. اگر این تعداد خودرو دوباره به صف تقاضای سیانجی اضافه شوند، مصرف روزانه گاز در حملونقل میتواند به سطح ۲۱ تا ۲۲ میلیون مترمکعب برسد؛ همان سطحی که کشور در سالهای گذشته تجربه کرده بود.
از سوی دیگر، صنعت سیانجی در شرایط کنونی با مازاد ظرفیت عرضه مواجه است و همین موضوع میتواند به فرصتی برای مدیریت ناترازی بنزین تبدیل شود. برخلاف بنزین که تولید آن تابع ظرفیت پالایشی و نیازمند سرمایهگذاریهای سنگین است، سیانجی در ایران به دلیل دسترسی گسترده به گاز طبیعی و زیرساخت موجود، امکان نقشآفرینی بیشتری در کوتاهمدت دارد؛ البته به شرط آنکه سیاستهای حمایتی، تعرفهای و اجرایی بهدرستی طراحی شود.
مشوقهای جدید برای بازگشت خودروها به مصرف گاز
برای احیای تقاضای سیانجی، چند طرح حمایتی در دستور کار قرار گرفته است. از جمله این اقدامات میتوان به واگذاری مخزن رایگان به خودروهای باری، ارائه مخازن اقساطی به خودروهای عمومی و شخصی و اجرای پویش عرضه رایگان سیانجی در برخی جایگاهها اشاره کرد. هدف اصلی این طرحها، کاهش هزینه اولیه بازگشت خودروها به چرخه مصرف گاز و ایجاد انگیزه برای رانندگانی است که به دلیل هزینه مخزن یا نبود صرفه اقتصادی، استفاده از سیانجی را کنار گذاشتهاند.
در مرحلههای قبلی پویش عرضه رایگان سیانجی، بیش از نیمی از جایگاهها مشارکت کردند و اکنون نیز بر اساس اعلام فعالان این صنعت، حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ جایگاه به پویش جدید پیوستهاند. پیشبینی میشود با همکاری دستگاههای دولتی و استانداریها، شمار جایگاههای مشارکتکننده به بیش از هزار جایگاه برسد. گسترش این پویش میتواند بخشی از مصرفکنندگان را دوباره به سمت سوخت گاز هدایت کند و به افزایش تقاضا در شبکه سیانجی بینجامد.
با این حال، اجرای موفق چنین طرحهایی نیازمند حمایت مالی و هماهنگی نهادی است. جایگاهداران برای عرضه رایگان یا تخفیفی سیانجی باید بخشی از درآمد نقدی خود را از دست بدهند و بدون جبران مناسب، انگیزه کافی برای تداوم مشارکت نخواهند داشت. به همین دلیل، پیشنهاد شده است دولت در زمینه اجاره جایگاهها، هزینههای پیمانکاری و جبران بخشی از فروش نقدی، حمایت مشخصی از فعالان این بخش داشته باشد.
حمایت از سیانجی علاوه بر کاهش مصرف بنزین، میتواند آثار اقتصادی دیگری نیز به همراه داشته باشد. کاهش نیاز به واردات یا مدیریت پرهزینه بنزین، استفاده بهتر از زیرساختهای موجود، افزایش بهرهوری سرمایهگذاریهای گذشته، کاهش فشار بر پالایشگاهها و ایجاد ثبات بیشتر در تأمین سوخت ناوگان حملونقل از جمله مزایای فعال شدن ظرفیت خالی این صنعت است.
از منظر سیاستگذاری، توسعه مصرف سیانجی باید در کنار اصلاح تدریجی الگوی مصرف بنزین، افزایش کیفیت خودروها، نوسازی ناوگان فرسوده و بهبود حملونقل عمومی دیده شود. سیانجی بهتنهایی نمیتواند همه مشکلات ناترازی سوخت را حل کند، اما میتواند یکی از سریعترین و کمهزینهترین ابزارهای کاهش فشار بر بنزین باشد؛ بهویژه در شرایطی که ظرفیت جایگاهی و ناوگان دوگانهسوز از پیش آماده است.
در نهایت، تجربه سالهای گذشته نشان میدهد هر زمان سیاستهای قیمتی، حمایتی و اجرایی بهصورت هماهنگ عمل کردهاند، مصرف سیانجی افزایش یافته و سهم آن در سبد سوخت حملونقل تقویت شده است. اکنون نیز اگر دولت بتواند مشوقهای هدفمند، حمایت از جایگاهداران، تسهیل بازبینی مخازن و اطلاعرسانی مناسب به مالکان خودروهای دوگانهسوز را همزمان دنبال کند، بازگشت دستکم ۶ میلیون مترمکعب سیانجی به مصرف روزانه دور از دسترس نخواهد بود؛ رقمی که میتواند معادل ۶ میلیون لیتر بنزین در روز صرفهجویی ایجاد کند و بخشی از ناترازی سوخت کشور را کاهش دهد.