راه ترقی - روزنامه سازندگی / متن پیش رو در سازندگی منتشر شد و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
اکبر محمدی-هیأت علمی پژوهشکده اندیشه دینی معاصر| یکی از نکات مهم در اندیشه مرحوم دکتر داود فیرحی، تمایز میان «ایران» و «ایرانشهری» است؛ تمایزی که نادیده گرفتن آن می‌تواند به خلط میان واقعیت ایران معاصر و یکی از روایت‌های تاریخی درباره آن بینجامد. از نظر فیرحی، «ایران» سرزمین این‌جا و اکنون ماست؛ جامعه‌ای متکثر که قومیت‌ها، نژادها، گویش‌ها، زبان‌ها، مذاهب و ادیان گوناگون را در خود جای داده و مجموعه‌ای از تجربه‌های تاریخی و فرهنگی متفاوت را دربرمی‌گیرد. در مقابل، «ایرانشهری» نه خودِ این واقعیت اجتماعی، بلکه روایتی از تاریخ و هویت ایران است؛ روایتی در کنار روایت‌های دیگر که می‌تواند در فهم و بازسازی هویت ایرانی سهم داشته باشد، اما نباید با تمامیت ایران یکی انگاشته شود. بنابراین، سخن گفتن از ایرانشهری، به‌خودی‌خود به‌معنای سخن گفتن از همه ابعاد ایران نیست و هیچ روایت تاریخی نمی‌تواند به‌تنهایی نماینده تمامیت جامعه ایرانی باشد.
فیرحی بر این اساس، با تبدیل روایت ایرانشهری به طرحی ایدئولوژیک برای احیای نظم سیاسی گذشته موافق نیست. از نظر او، این روایت تا هنگامی که در قلمرو تأملات فلسفی و پژوهش تاریخی باقی بماند، می‌تواند در کنار دیگر روایت‌ها به فهم ایران و تجدد آن کمک کند؛ اما هنگامی که از این قلمرو خارج شود و بر احساسات باستان‌گرایانه و ناسیونالیسم رادیکال تکیه کند، ممکن است به ایجاد دوگانه‌ها و شکاف‌های تازه، به‌ویژه میان دیانت و ملیت، بینجامد. مسئله در این‌جا نفی مطالعه ایرانشهری یا انکار ظرفیت‌های فکری آن نیست، بلکه پرهیز از تبدیل یک روایت تاریخی به الگوی انحصاری هویت و سیاست است. فیرحی احیای سیاسی ایرانشهری را از این حیث مخاطره‌آمیز می‌داند و آن را با احیای خلافت مقایسه می‌کند؛ زیرا هر دو می‌توانند به‌جای حل مسائل جامعه معاصر، زمینه‌ساز گسل‌های جدید شوند. از این منظر، روایت تاریخی زمانی می‌تواند برای جامعه امروز ثمربخش باشد که امکان گفت‌وگو و فهم تکثر را فراهم کند، نه آنکه به معیاری برای طرد روایت‌ها و هویت‌های دیگر تبدیل شود.
این تمایز با برداشت فیرحی از تاریخ و هویت ایرانی نیز پیوند دارد. او هویت ایران را محصول یک تبار نژادی یا قومی خالص و پیوسته نمی‌داند. در طول تاریخ، اقوام و حکومت‌های گوناگونی در سرزمین ایران حضور یافته‌اند و سنت‌های فرهنگی نیز محدود به مرزهای سیاسی امروز نمانده‌اند. از همین‌رو، نمی‌توان ایرانی بودن را به بازماندگی از یک نژاد یا دوره تاریخی مشخص فروکاست. حتی سنت ایران باستان نیز در محدوده جغرافیایی ایران امروز محصور نمانده و از طریق شخصیت‌ها و خاندان‌هایی چون برمکیان، در بخش‌هایی از جهان اسلام و ساختار خلافت عباسی حضور یافته است. این گستردگی نشان می‌دهد که تاریخ و فرهنگ ایرانی را نمی‌توان صرفاً با مرزهای سیاسی کنونی یا با یک روایت محدود از گذشته توضیح داد. آن‌چه امروز ایران نامیده می‌شود، جامعه‌ای تاریخی و در عین‌حال جدید است که در چارچوب دولت-ملت معاصر شکل گرفته و عناصر متنوعی، از جمله اسلام، زبان فارسی و دیگر زبان‌ها و فرهنگ‌های ایرانی، در ساخت آن نقش داشته‌اند. بنابراین، به‌جای جست‌وجوی یک خاستگاه خالص و یگانه، باید دید این جامعه در روند تحولات تاریخی چگونه پدید آمده و اکنون با چه ویژگی‌هایی قابل توصیف است.
تفاوت ناسیونالیسم تبارگرا و ناسیونالیسم قراردادی
در این‌جا توجه فیرحی به نوع نگاه ما به تاریخ نیز اهمیت پیدا می‌کند. او به رویکردهایی اشاره می‌کند که تاریخ را از یک نقطه آغازینِ از پیش تعیین‌شده تفسیر می‌کنند؛ برای مثال، برخی تاریخ را از صدر اسلام و برخی از ایران باستان آغاز می‌کنند و تحولات بعدی را با نسبت آن‌ها با آن مبدأ می‌سنجند. در چنین رویکردهایی، گذشته به الگویی برای ارزیابی حال تبدیل می‌شود و گاه این تصور پدید می‌آید که راه‌حل مسائل امروز، بازگشت به یک دوره درخشان و احیای الگوی آن است. فیرحی در برابر این شیوه، بر اهمیت مطالعه وضعیت موجود و چگونگی شکل‌گیری تاریخی آن تأکید می‌کند. از این منظر، گذشته برای شناخت و آگاهی اهمیت دارد، اما لزوماً فرمانی برای بازگشت یا نسخه‌ای آماده برای اداره جامعه امروز نیست. پرسش اصلی باید این باشد که جامعه کنونی ایران چگونه شکل گرفته و چه عناصر و تجربه‌هایی آن را ساخته‌اند؛ نه این‌که آن را به‌اجبار ذیل یک خاستگاه تاریخی واحد تعریف کنیم.
از همین منظر، فیرحی میان دو نوع ناسیونالیسم تمایز می‌گذارد: ناسیونالیسم تبارگرا و ناسیونالیسم قراردادی. در برداشت نخست، ملت بر پایه نسب، نژاد، زبان یا پیوند با گذشته‌ای باستانی تعریف می‌شود. چنین برداشتی در جامعه‌ای متکثر مانند ایران می‌تواند به طرد گروه‌هایی از دایره هویت ملی و تقابل میان ملیت و دیانت منجر شود؛ زیرا در این صورت، تعلق ملی به داشتن ویژگی‌های خاص قومی یا فرهنگی وابسته می‌شود و همه شهروندان به یک اندازه در تعریف ملت جای نمی‌گیرند. فیرحی برای نشان دادن سابقه این گرایش، به دو سویه جنبش شعوبیه اشاره می‌کند: سویه‌ای افراطی که بر برتری عجم بر عرب تأکید داشت و سویه‌ای معتدل که ضمن حفظ اسلام، با سیادت و سلطه سیاسی عرب مخالفت می‌کرد. اهمیت این تفکیک در آن است که مخالفت با سلطه سیاسی و قومی را نباید لزوماً به معنای نفی اسلام یا تقابل با هویت دینی دانست. به اعتقاد فیرحی، تداوم برداشت افراطی از هویت ایرانی می‌تواند تقابل میان ایران‌گرایی و اسلام‌گرایی را بازتولید کند و چرخه‌ای از تعارض هویتی به‌وجود آورد.این تعارض در دوره‌های بعد نیز در قالب‌های مختلف ادامه یافته است. از یک‌سو، جریان‌هایی هویت ایرانی را با بازگشت به ایران باستان و فاصله گرفتن از اسلام تعریف کرده‌اند و از سوی دیگر، برخی برداشت‌های پان‌اسلامیستی، ایران را نه به‌مثابه وطن و اجتماع سیاسی مستقل، بلکه به‌عنوان نقطه‌ای برای پیشبرد اهداف جهان اسلام در نظر گرفته‌اند. در هر دو حالت، یکی از دو مؤلفه ایرانیت یا اسلامیت در معرض کم‌رنگ شدن قرار می‌گیرد. فیرحی با یادآوری تجربه مشروطه، نشان می‌دهد که مسئله اصلی می‌تواند به‌گونه دیگری طرح شود: چگونه می‌توان در عین تعلق به امت اسلامی، دولتی ملی و متناسب با جامعۀ ایران تأسیس کرد؟ به بیان دیگر، پرسش این نیست که باید میان ایرانی بودن و مسلمان بودن یکی را برگزید، بلکه این است که چه صورت‌بندی سیاسی و اجتماعی‌ای امکان جمع میان این دو تعلق را فراهم می‌کند.
در برابر ناسیونالیسم تبارگرا، فیرحی به برداشت قراردادی از ملت توجه می‌دهد؛ برداشتی که در اندیشه برخی متفکران مشروطه، از جمله نائینی و آخوند خراسانی، قابل مشاهده است. در این نگاه، ملت نه براساس تبار مشترک، بلکه از طریق توافق بر سر قواعد و شیوه‌های مشترک اداره جامعه شکل می‌گیرد. قانون اساسی و هنجارهای مشترک، افراد و گروه‌های متنوع را در چارچوب یک اجتماع سیاسی به‌هم پیوند می‌دهند و به‌تدریج علقه ملی پدید می‌آورند. مبنای این تلقی آن است که اعضای یک جامعه، با وجود تفاوت‌های قومی، زبانی و فرهنگی، در برخی نیازها و امور عمومی مشترک‌اند و برای اداره آن‌ها به قواعد و نهادهای مشترک نیاز دارند. از این‌رو، ملت بیش از آنکه حاصل یک گذشته نژادی واحد باشد، محصول مشارکت در یک زندگی سیاسی مشترک است. مزیت چنین برداشتی آن است که تعلق به ایران را به یک اصل قومی یا نژادی محدود نمی‌کند و ضرورتاً در تعارض با تعلق دینی قرار نمی‌دهد. در نتیجه، می‌توان هم ایرانی بود و هم مسلمان ماند، بی‌آن‌که یکی از این دو هویت به حذف دیگری بینجامد. فیرحی هم‌چنین بر این نکته تأکید می‌کند که ملیت سیاسی باید با واقعیت جامعه و مرزهای سیاسی آن تناسب داشته باشد. اگر هویت ملی بر پایه میراثی فرهنگی و تاریخی تعریف شود که دامنۀ آن از مرزهای کشور فراتر می‌رود، اما در عین حال از برخی ساکنان داخل این مرزها غفلت کند، میان ملیت فرهنگی و ملیت سیاسی شکاف ایجاد می‌شود. در چنین وضعی ممکن است کسانی که بیرون از مرزهای ایران زندگی می‌کنند، به اعتبار اشتراکات تاریخی و فرهنگی ایرانی تلقی شوند و در مقابل، گروه‌هایی از شهروندان ایران به دلیل تفاوت‌های قومی یا زبانی در حاشیه تعریف ملی قرار گیرند. رویکرد قراردادی می‌کوشد از این ناسازگاری جلوگیری کند و ملیت را بر پایه مشارکت در سرنوشت و امور مشترک جامعه سیاسی توضیح دهد. از این حیث، ناسیونالیسم دموکراتیک نه بر یکسان‌سازی فرهنگی، بلکه بر پیوند دادن گروه‌های متنوع در چارچوب قواعد و نهادهای مشترک استوار است.
سه مؤلفه هویتی ایران معاصر
در کنار ایران و اسلام، مؤلفه دیگری نیز در فهم وضعیت معاصر ایران اهمیت دارد و آن تجربه تجدد و مواجهه با جهان جدید است. فیرحی تأکید می‌کند که تاریخ جدید ایران را نمی‌توان صرفاً ادامه ایران باستان، بازگشت به صدر اسلام یا تقلیدی از تاریخ غرب دانست. جامعه امروز ایران در پیوند و مواجهه با این تجربه‌های تاریخی شکل گرفته است و فهم آن مستلزم توجه هم‌زمان به این عناصر و چگونگی ترکیب آن‌هاست. او به‌جای خالص‌سازی هویت و حذف یکی از این مؤلفه‌ها به سود دیگری، بر ضرورت ایجاد تعادل میان سه ضلع ایرانیت، اسلام و تجدد تأکید می‌کند. این سه مؤلفه در تاریخ معاصر ایران از یکدیگر جدا نبوده‌اند و تلاش برای حذف هر یک، به معنای نادیده گرفتن بخشی از تجربه تاریخی جامعه است. از این‌رو، مسئله اصلی نه بازگرداندن جامعه به یک الگوی تاریخی از پیش تعیین‌شده، بلکه شناخت واقعیت کنونی و یافتن نظمی متناسب با شرایط و ظرفیت‌های آن است. در مجموع، می‌توان گفت در نگاه فیرحی، ایران واقعیتی زنده، متکثر و تاریخی است که نمی‌توان آن را به یک روایت خاص، یک تبار یا یک دوره طلایی فروکاست. ایرانشهری یکی از روایت‌های ممکن برای فهم این واقعیت است، نه معیاری انحصاری برای تعریف آن و نه لزوماً الگویی برای احیای نظم سیاسی گذشته. در سطحی گسترده‌تر، هویت ایرانی نیز نه بر پایه خلوص قومی و تاریخی، بلکه از رهگذر تجربه مشترک زیستن در یک جامعه سیاسی و تعامل میان مؤلفه‌های ایرانی، اسلامی و تجدد قابل فهم است. از این منظر، راه مواجهه با بحران‌های هویتی ایران نه در حذف یا برتری دادن یکی از این عناصر، بلکه در شناخت نسبت آن‌ها و فراهم کردن امکان هم‌زیستی و مشارکت‌شان در چارچوب یک نظم سیاسی مشترک قرار دارد.
براساس کتاب در دست انتشار «دربارۀ ایران» دکتر داود فیرحی که حاصل درس‌گفتارها و یادداشت‌های ایشان درباره ایران است.