راه ترقی - زومیت / فیزیکدانان برای یافتن نقصی احتمالی در قوانین فیزیک، رفتار ۵۸۲۸ ذرهی شبحمانند نوترینو را در اعماق دریای مدیترانه بررسی کردند.
دانشمندان با استفاده از تلسکوپی که در عمق ۲٫۴ کیلومتری دریای مدیترانه نصب شده است، یکی از بنیادیترین اصول نظریه نسبیت اینشتین را آزمایش کردند. نتایج هیچ نشانهای از نقض این اصل نشان نداد، اما نکتهی جالب این بود که تلسکوپ هنوز بهطور کامل ساخته نشده و فقط با بخش کوچکی از تجهیزات خود توانسته به نتایجی قابلمقایسه با آشکارسازهای بسیار بزرگتر دست پیدا کند.
بهگزارش لایوساینس، تلسکوپ زیرآبی ORCA در نزدیکی سواحل شهر تولون فرانسه قرار دارد و برای شناسایی ذرات بسیار کوچکی به نام نوترینو طراحی شده است. پژوهشگران با بررسی رفتار این ذرات تلاش کردند یکی از فرضهای اساسی فیزیک را به چالش بکشند: آیا قوانین طبیعت، صرفنظر از جهت حرکت و سرعت ناظر، همیشه یکسان باقی میمانند؟
این اصل که «ناوردایی لورنتس» نام دارد، یکی از پایههای اصلی نظریه نسبیت اینشتین است. نتایج پژوهش نشان میدهد که رفتار نوترینوها با پیشبینیهای فعلی فیزیک مطابقت دارد.
چرا دانشمندان بهدنبال نقص در نظریه اینشتین هستند؟
فیزیک امروزی برای توضیح جهان به دو نظریهی اصلی متکی است. نخست، نظریه نسبیت عام اینشتین که گرانش و رفتار جهان را در مقیاسهای بزرگ، مانند حرکت سیارهها و کهکشانها، توضیح میدهد. دوم، مدل استاندارد فیزیک ذرات که برای توصیف رفتار ذرات بنیادی و نیروهای حاکم بر دنیای بسیار کوچک به کار میرود.
دانشمندان با استفاده از تلسکوپ زیرآبی ORCA در عمق حدود ۲٫۴ کیلومتری دریای مدیترانه، یکی از اصول بنیادی نظریهی نسبیت اینشتین را آزمایش کردند
هر دو نظریه در حوزهی خود بسیار موفق بودهاند، اما مشکل اینجاست که در شرایط بسیار غیرعادی، مانند نخستین لحظات پس از بیگبنگ، نمیتوان آنها را بهآسانی با یکدیگر سازگار کرد. به همین دلیل، دانشمندان سالهاست در جستوجوی نظریهای جامعتر به نام «گرانش کوانتومی» هستند که بتواند رفتار جهان را از کوچکترین ذرات تا بزرگترین ساختارهای کیهانی توضیح دهد.
برخی از نظریههای پیشنهادی، ازجمله نظریه ریسمان و گرانش کوانتومی حلقهای، این احتمال را مطرح میکنند که فضا و زمان در کوچکترین مقیاسها ساختاری متفاوت از تصور کنونی ما داشته باشند.
برای درک بهتر موضوع، میتوان به یک تصویر دیجیتال نگاه کرد. تصویر از فاصلهی معمولی کاملاً یکپارچه دیده میشود، اما وقتی بهاندازهی کافی روی آن بزرگنمایی کنیم، پیکسلهای سازندهاش آشکار میشوند.

تصویرسازی هنری براساس عکس واقعی آشکارساز، ماژولهای نوری تلسکوپ KM3NeT را در بالای بستر دریای مدیترانه نشان میدهد. مشاهدات نوترینویی آشکارساز ORCA به پژوهشگران کمک کرد تا اصل ناوردایی لورنتس، یکی از پایههای نظریه نسبیت اینشتین را آزمایش کنند.The Brighter Side of News
برخی مدلهای نظری احتمال میدهند که فضا-زمان نیز در مقیاسهای فوقالعاده کوچک، نوعی ساختار ریز و دانهدانه داشته باشد. البته این فقط یک احتمال نظری است و تاکنون شواهد قطعی برای اثبات آن پیدا نشده است. اگر چنین ساختاری وجود داشته باشد، ممکن است یکی از اصول بنیادی نسبیت، یعنی ناوردایی لورنتس، در شرایط خاص بهطور بسیار جزئی نقض شود.
لوکاس هنیگ، پژوهشگر دانشگاه ارلانگن-نورنبرگ آلمان و از نویسندگان مطالعه، توضیح میدهد که ناوردایی لورنتس یکی از اساسیترین فرضهایی است که دربارهی جهان داریم. دانشمندان امیدوارند با شناسایی کوچکترین انحراف از این اصل، سرنخی برای رسیدن به نظریهای جامعتر دربارهی ساختار جهان پیدا کنند.
نوترینوها چگونه میتوانند نظریه نسبیت را آزمایش کنند؟
برای بررسی احتمال نقض ناوردایی لورنتس، دانشمندان به ذراتی نیاز دارند که بتوانند مسافتهای بسیار طولانی را طی کنند و در طول مسیر، کمترین برهمکنش را با ماده داشته باشند. نوترینوها دقیقاً چنین ویژگیهایی دارند.
نوترینوها ذرات بنیادی بسیار سبکی هستند که بار الکتریکی ندارند و بهندرت با ماده برخورد میکنند. در هر ثانیه شمار بسیار زیادی از آنها از بدن ما و حتی از درون زمین عبور میکنند، بدون اینکه متوجه حضورشان شویم. این ذرات به سه نوع اصلی تقسیم میشوند: نوترینوی الکترونی، نوترینوی میونی و نوترینوی تائویی.
پژوهشگران با مطالعهی رفتار نوترینوها، ذرات بسیار ریزی که بهندرت با ماده برهمکنش دارند، به دنبال نشانههایی از نقض نظریه نسبیت بودند.
یکی از عجیبترین ویژگیهای نوترینوها این است که هنگام حرکت میتوانند نوع خود را تغییر دهند. برای مثال، نوترینوی میونی ممکن است پس از طی مسافتی به نوترینوی تائویی تبدیل شود. فیزیکدانان این پدیده را «نوسان نوترینو» مینامند. تغییر نوع نوترینوها کاملاً تصادفی نیست و از الگوهای احتمالاتی مشخصی پیروی میکند که دانشمندان میتوانند آنها را محاسبه کنند.
اگر اصل ناوردایی لورنتس نقض شود، ممکن است این الگوها نیز تغییر کنند. نکتهی مهم این است که اثر احتمالی نقض این اصل میتواند با افزایش انرژی نوترینو و مسافتی که طی میکند، آشکارتر شود. به همین دلیل، پژوهشگران بهجای تولید نوترینو در آزمایشگاه، سراغ ذراتی رفتند که در جو زمین ایجاد میشوند.
هنگامی که پرتوهای کیهانی با ذرات موجود در جو برخورد میکنند، نوترینوهایی تولید میشوند که میتوانند از درون زمین عبور کنند. برخی از این ذرات پس از طی مسافتی نزدیک به ۱۲هزار و ۷۰۰ کیلومتر، یعنی تقریباً بهاندازهی قطر زمین، به آشکارساز زیرآبی میرسند. چنین مسیر طولانی فرصتی مناسب برای بررسی تغییرات احتمالی رفتار نوترینوها فراهم میکند.
تلسکوپی در بستر دریا چگونه ذرات نامرئی را شناسایی میکند؟
تلسکوپ ORCA بخشی از پروژهی بینالمللی KM3NeT است که برای مطالعهی نوترینوها در اعماق دریای مدیترانه ساخته میشود. این تلسکوپ برخلاف نمونههای معمولی، برای مشاهدهی ستارهها یا سیارهها طراحی نشده است. وظیفهی آن شناسایی نور بسیار ضعیفی است که بر اثر برهمکنش نوترینوها با ماده به وجود میآید.

نمایی از داخل یکی از بخشهای سازندهی آشکارساز که شناور زردرنگ واحد آشکارساز مجاور در آن بهوضوح دیده میشود.عکاس: Edward Berbee/Nikhef
هر واحد آشکارساز ORCA به بستر دریا متصل است و ۱۸ کرهی شیشهای دارد. درون هر کره نیز ۳۱ حسگر حساس به نور قرار گرفته است.
هنگامی که یک نوترینو با ذرهای در آب برهمکنش میکند، ممکن است ذرات بارداری تولید شوند که با حرکت در آب، نور آبی کمسویی از خود منتشر میکنند. این نور که «تابش چرنکوف» نام دارد، توسط حسگرهای تلسکوپ ثبت میشود. دانشمندان با بررسی زمان و محل ثبت نور در حسگرهای مختلف میتوانند اطلاعاتی دربارهی انرژی و جهت حرکت نوترینوی اولیه به دست آورند.
قرارگرفتن آشکارساز در اعماق دریا مزیت دیگری نیز دارد. لایهی ضخیم آب، بخش زیادی از ذرات مزاحم را جذب میکند و به پژوهشگران کمک میکند سیگنالهای بسیار ضعیف را راحتتر شناسایی کنند.
در پژوهش جدید، دانشمندان فقط نوترینوهایی را بررسی کردند که از درون زمین عبور کرده و از پایین به آشکارساز رسیده بودند. زمین مانند فیلتری طبیعی عمل میکند و بیشتر ذرات دیگر نمیتوانند چنین مسیر طولانی را پشت سر بگذارند.
این روش شباهتهایی با عملکرد آشکارساز آیسکیوب در جنوبگان دارد، با این تفاوت که آیسکیوب در میان یخها قرار گرفته است و ORCA از آب دریا برای ثبت نور استفاده میکند.
آب و یخ رفتار متفاوتی در برابر نور دارند. یخ نور را بیشتر پراکنده، درحالیکه آب میزان بیشتری از نور را جذب میکند. همین تفاوت بر روش محاسبهی مسیر و انرژی نوترینوها تأثیر میگذارد.
بررسی ۵۸۲۸ نوترینو چه نتیجهای داشت؟
پژوهشگران دادههای مربوط به ۵۸۲۸ نوترینو را بررسی کردند که در طول حدود ۱۷ ماه، بین سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، ثبت شده بودند. در آن زمان، تنها شش واحد آشکارساز ORCA فعال بود؛ یعنی بخش بسیار کوچکی از تلسکوپی که قرار است در آینده تکمیل شود.
دانشمندان الگوی تغییر نوع نوترینوها را با پیشبینیهای مدل استاندارد مقایسه کردند تا ببینند آیا نشانهای از نقض ناوردایی لورنتس وجود دارد یا خیر. نتایج نشان داد که رفتار نوترینوها با پیشبینیهای فعلی فیزیک سازگار است و هیچ نشانهی معتبری از نقض ناوردایی لورنتس پیدا نشد.
البته این نتیجه ثابت نمیکند که اصل موردنظر در تمام شرایط و مقیاسها بدون استثنا برقرار است. آزمایش فقط نشان میدهد اگر نقضی وجود داشته باشد، اثر آن باید از محدودهای که تجهیزات پژوهش قادر به شناساییاش هستند، کوچکتر باشد.
نتایج آزمایش هیچ شواهد معتبری از نقض اصل ناوردایی لورنتس نشان نداد و با پیشبینیهای نظریهی اینشتین سازگار بود.
همین محدودیتها برای دانشمندان ارزش زیادی دارند، زیرا به آنها کمک میکنند نظریههای پیشنهادی دربارهی ساختار فضا-زمان را دقیقتر ارزیابی کنند. به گفتهی هنیگ، اگر نظریهای میزان نقض ناوردایی لورنتس را بیشتر از حدی پیشبینی کند که آزمایش جدید مجاز میداند، میتوان آن پیشبینی را رد کرد.
پژوهشگران همچنین برای نخستینبار محدودیتهایی مستقیم بر نوع خاصی از نقض این اصل تعیین کردند که میتواند بر نوترینوهای میونی و تائویی تأثیر متفاوتی بگذارد.
اما شاید جالبترین بخش ماجرا، عملکرد تلسکوپ نیمهساخته باشد. نتایج بهدستآمده از فقط شش واحد آشکارساز، در چند شاخص مهم با نتایج آزمایشهای بزرگتری مانند سوپرکامیوکانده در ژاپن و آیسکیوب در جنوبگان رقابت میکند.
آشکارساز ژاپنی برای پژوهش مشابه از دادههای ۱۲ سال فعالیت استفاده کرده بود و آیسکیوب نیز دو سال دادهی مجموعهی کامل آشکارسازهای خود را بررسی کرده بود. هنیگ میگوید از اینکه تیم پژوهشی توانسته است فقط با شش واحد آشکارساز به چنین نتایجی برسد، شگفتزده شده است.
آزمایشهای آینده ممکن است چه چیزی را آشکار کنند؟
هنگام انتشار پژوهش، تعداد واحدهای نصبشدهی ORCA به ۴۴ رسیده بود و پژوهشگران قصد دارند تا سال ۲۰۳۰ تعداد واحدهای فعال را به ۱۰۸ افزایش دهند. با تکمیل تلسکوپ، دانشمندان میتوانند تعداد بیشتری نوترینو شناسایی کنند و آزمایشهای دقیقتری برای بررسی قوانین بنیادی فیزیک انجام دهند.
بااینحال، یکی از امیدبخشترین مسیرهای آینده، بررسی نوترینوهایی است که از نقاط بسیار دور جهان به زمین میرسند. ازآنجاکه آثار احتمالی نقض ناوردایی لورنتس ممکن است با افزایش انرژی و مسافت طیشده بیشتر شوند، نوترینوهای پرانرژی کیهانی میتوانند فرصت بهتری برای شناسایی این آثار فراهم کنند.
پژوهشگران قصد دارند آزمایش مشابهی را با تلسکوپ دیگری به نام ARCA انجام دهند. این آشکارساز که در نزدیکی سواحل سیسیل قرار دارد، بخشی دیگر از پروژهی KM3NeT است و برای شناسایی نوترینوهای بسیار پرانرژی کیهانی طراحی شده است.
آلبا دومی، از پژوهشگران پروژه، معتقد است نوترینوهایی که از منابع دوردست کیهانی میآیند، از بهترین گزینهها برای چنین بررسیهایی هستند.
اگر فضا-زمان واقعاً در کوچکترین مقیاسها ساختاری دانهدانه داشته باشد و این ویژگی باعث تغییر بسیار جزئی رفتار ذرات شود، نوترینوهای پرانرژی ممکن است به شناسایی آن کمک کنند.
پژوهش جدید نظریه نسبیت اینشتین را رد نکرده است، اما راه تازهای برای آزمودن دقیقتر یکی از اصول اساسی آن نشان میدهد. تلسکوپی که هزاران متر زیر سطح دریا قرار دارد، میتواند به دانشمندان کمک کند محدودیتهای نظریههای فعلی را بهتر بشناسند و به درک دقیقتری از ساختار فضا و زمان برسند.
پژوهش در ژورنال Journal of Cosmology and Astroparticle Physics منتشر شده است.