راه ترقی - پایگاه اطلاع رسانی دولت / همزمان با ایام دهه فجر، وزارت جهاد کشاورزی نیز طبق روال مرسوم مجموعهای گسترده از پروژههای عمرانی، تولیدی و زیربنایی را در بخش کشاورزی به بهرهبرداری رسانده یا عملیات اجرایی آن را آغاز میکند. پروژههایی به عدد ۳۲۹۴ پروژه در ۱۴ زیربخش کشاورزی رسیده است. این پروژهها که با بیش از ۳۵ هزارمیلیاردتومان سرمایهگذاری اجرا شدهاند، حوزههایی از جمله صنایع کشاورزی، دام و طیور، باغبانی، آبوخاک، منابع طبیعی، امور اراضی، دامپزشکی و تحقیقات را در بر میگیرند و بخشی از آنها نیز باهدف توسعه مناطق محروم، اشتغال روستایی و افزایش بهرهوری منابع اجرا شدهاند. گستره و تنوع این پروژهها در شرایطی رقم خورده که بخش کشاورزی کشور همزمان با اجرای سیاست انتقال ارز ترجیحی از ابتدای زنجیره به انتهای آن، وارد مرحلهای تازه از ثبات و امنیت سرمایهگذاری نیز شده است؛ سیاستی که میتواند با کاهش دغدغههای تولیدکنندگان و سرمایهگذاران، نقش مهمی در رونق تولید، تکمیل زنجیره ارزش، کاهش خامفروشی و تقویت صادرات محصولات کشاورزی ایفا کند.
بازار
![]()
در همین راستا، پایگاه اطلاعرسانی دولت بهمنظور بررسی ابعاد این پروژهها، میزان سرمایهگذاری انجامشده و آثار آن بر توسعهبخش کشاورزی، با فاطمه خمسه، مشاور وزیر و مدیرکل هماهنگی امور استانهای وزارت جهاد کشاورزی گفتوگو کرده تا از زبان او، جزئیات و دستاوردهای این طرحها تشریح شود. متن کامل این مصاحبه در ادامه آمده است:
امسال وزارت جهاد کشاورزی به مناسبت دهه فجر قرار است ۳۲۹۴ پروژه در ۱۴ زیربخش کشاورزی افتتاح کند. آیا این پروژهها از سال ۱۴۰۳ تاکنون کلید خوردهاند یا پیش از آن آغاز شده بودند؟ این پروژهها در ۱۴ زیربخش کشاورزی شامل چه حوزههایی میشوند؟
۳۲۹۴ پروژهای که افتتاح میشود، عملاً پروژههایی است که برخی از آنها از یک سال گذشته به بعد شروع شدهاند و بعضی دیگر چند سال قبل کلید خورده بودند. برخی از این طرحها ابرپروژه بوده و نیاز به سرمایهگذاری چندساله داشتند که حالا آماده افتتاح شدهاند. این پروژهها در ۱۴ زیربخش مهم بخش کشاورزی اجرا شدهاند؛ از جمله صنایع کشاورزی، دام و طیور، باغبانی، دامپزشکی، سازمان تحقیقات، منابع طبیعی، امور اراضی و عملاً تمام زیربخشهایی که در بخش کشاورزی وجود دارد را شامل میشود. میزان سرمایهگذاری انجامشده بیش از ۳۵ هزار میلیارد تومان بوده که هم سرمایهگذاری اشخاص حقیقی و حقوقی، هم سرمایهگذاری شخصی و هم سرمایهگذاری بخش تعاونی را در بر میگیرد.
برخی از این سرمایهگذاریها در روستاها و بهصورت عامالمنفعه انجام شده است؛ مانند پروژههای انتقال آب. یعنی میتوان گفت پروژههای در حال افتتاح همه حوزهها را دربرگرفته است. اگر بخواهیم از نظر ردهبندی پروژهها صحبت کنیم، در پروژههای افتتاحی امسال، آن بخشی که بیشترین اولویت را ازنظر تعداد داشته، گلخانهها و باغبانی بوده است. علت این موضوع این است که امسال برای ترویج کسبوکارهای خانگی و مشاغل کوچک، در گلخانههای کوچکمقیاس در مناطق محروم سرمایهگذاری شده و به همین دلیل گلخانهها و باغبانی اولویت اول را از نظر تعداد پروژه دارند.
بعد از آن، بخش آبوخاک قرار دارد که یکی از اولویتهای وزارت جهاد کشاورزی در حوزه بهرهوری آب است. این بخش شامل احیای قنوات، انتقال آب و اجرای سیستمهای آبیاری تحتفشار میشود. خوشبختانه یکی از ابرپروژههایی که وزیر جهاد کشاورزی در همین ایام افتتاح کرد، پروژه گرمسیری در استان محروم ایلام است.
بخش بعدی دام و طیور است که نقش حیاتی در امنیت غذایی کشور دارد و از نظر تعداد پروژهها، اولویت سوم را به خود اختصاص داده است. اما از نظر میزان سرمایهگذاری و هزینهکرد، بخش صنایع بیشترین سهم را دارد. هدفگذاری وزارت جهاد کشاورزی در زنجیره ارزش، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی برای ایجاد ارزش افزوده بیشتر، کاهش ضایعات، ارزآوری و توسعه صادرات بوده و به همین دلیل در بخش صنایع سرمایهگذاری بیشتری انجام شده است. خوشبختانه در چند سال اخیر شاهد سرمایهگذاری مناسب در این بخش در استانها بودهایم که میتواند زنجیره ارزش تولیدات کشاورزی و دامی را تقویت کند. پس از صنایع، بخش دام و طیور از نظر هزینه و سرمایهگذاری در رتبه دوم قرار دارد و بخش باغبانی رتبه سوم را در کشور احراز کرده است.
رشد ۱۸ درصدی تعداد و ۲۸ درصد ارزش پروژههای جهاد کشاورزی در دهه فجر ۱۴۰۴
اگر بخواهیم مقایسه آماری داشته باشیم، در دهه فجر سال گذشته میزان سرمایهگذاری پروژههای افتتاحی ۲۵.۳ هزار میلیارد تومان بود، اما امسال این عدد به ۳۵.۱ هزارمیلیاردتومان رسیده که رشد ۲۸ درصدی را نشان میدهد. از نظر تعداد پروژهها نیز رشد ۱۸ درصدی داشتهایم؛ سال گذشته ۲۶۹۸ پروژه افتتاح شد و امسال تا پایان دهه فجر ۳۲۹۴ پروژه افتتاح خواهد شد.
گفتید تعاونیها و بخش خصوصی در این پروژهها سرمایهگذاری کردهاند. فرایند سرمایهگذاری و جذب سرمایه چگونه بوده و دولت در سطح ملی و استانی چه نقشی داشته است؟
۳۵.۱ هزارمیلیاردتومان سرمایهگذاری مربوط به پروژههایی است که در دهه فجر امسال در بخش کشاورزی افتتاح میشود. میزان تسهیلاتی که سرمایهگذاران دریافت کردهاند، حدود ۲.۳ هزارمیلیاردتومان بوده که از طرق مختلف و عمدتاً از محل تبصرهها و با محوریت بانک کشاورزی در استانها پرداخت شده است. از محل اعتبارات ملی ۲.۹ هزارمیلیاردتومان و از اعتبارات استانی ۲ هزارمیلیاردتومان به این پروژهها اختصاص یافته است.
سهم قابلتوجه سرمایهگذاران از اعتبارات پروژههای جهاد کشاورزی
نکته مهم این است که از مجموع ۳۵.۱ هزارمیلیاردتومان، ۲۷.۷ هزارمیلیاردتومان آورده خود سرمایهگذار بوده؛ یعنی سرمایه اولیه بهصورت خودیاری توسط خود سرمایهگذاران بزرگ تأمین شده است. این اعداد در استانها استخراج شده و مبنای افتتاح پروژهها قرار گرفته است.
پروژههای فردی و تعاونی در بخش صنایع، دام و طیور و گلخانهها عمدتاً با سرمایهگذاری شخصی انجام شده است؛ یعنی افرادی آمدهاند و سرمایه خود را وارد بخش کشاورزی کردهاند. در مقابل، پروژههایی که ماهیت استانی و ملی داشتهاند، بیشتر در حوزه آبوخاک بودهاند؛ مانند احیای قنوات، لایروبی قنوات، انتقال آب و اجرای آبیاری تحتفشار که عمدتاً مناطق روستایی را بهصورت گسترده پوشش میدهد. در مورد تسهیلات نیز برخی پروژهها مانند گلخانهها و احداث صنایع از تسهیلات استفاده کردهاند.
مشخص است از این ۲۷.۷ هزارمیلیاردتومان آورده سرمایهگذار، چه میزان توسط خود بهرهبرداران بخش کشاورزی و چه میزان توسط سرمایهگذاران خارج از بخش تأمین شده است؟
اگر برخی پروژهها را از نزدیک ببینیم، متوجه میشویم که در برخی موارد سرمایهگذار برای نخستینبار وارد بخش کشاورزی شده است، بهویژه در حوزه صنایع تبدیلی. تولیدکنندهای که در بخش زراعی یا باغی فعال است، کشاورز محسوب میشود، اما زمانی که نیاز به فراوری و ایجاد ارزش افزوده وجود دارد، ممکن است سرمایهگذاری وارد شود که پیش از این در بخش کشاورزی فعال نبوده است.
بیشترین سرمایهگذاری اعتباری در بخش صنایع انجام شده است. در چه صنایعی ضعف وجود داشت و جذابیت کدام حوزهها برای سرمایهگذار بیشتر بوده است؟
در سالهای گذشته، رغبت زیادی به توسعه صنایع کشاورزی ایجاد شد؛ چراکه بخش کشاورزی ما عمدتاً درگیر خامفروشی بود. نه ضایعات بهدرستی مدیریت میشد، نه ارزش افزودهای ایجاد میگردید و حتی صادرات نیز بهصورت خام انجام میشد. و حتی جذابیت بالقوهای برای فروش در داخل کشور هم بالفعل نمیشد.
در سالهای اخیر، هم وزارت جهاد کشاورزی و هم سرمایهگذاران برای افزایش جذابیت محصولات کشاورزی به سمت توسعه صنایع تبدیلی حرکت کردند. برای مثال، زعفران که پیشتر بهصورت فلهای عرضه میشد، امروز با بستهبندیهای استاندارد و شکیل فرآوری و توزیع میشود. در محصولات باغی و گلخانهای نیز صنایع بستهبندی و فرآوری در کنار تولید شکل گرفته و سردخانههایی ایجاد شده است تا محصول در زمان مناسب و با قیمت بهتر عرضه یا صادر شود.
در بخش دام و طیور نیز قبلاً واحدها بهصورت سنتی از نهادهها استفاده میکردند، اما امروز کارخانههای خوراک دام با جیرههای مناسب و کنسانترههای استاندارد راهاندازی شده است.
در حوزه صنایع تبدیلی، برای نخستین بار سرمایهگذاری روی تولید کنسانتره انگور انجام شد که محصولات متنوعتری مانند کمپوت انگور تولید شود. از طرفی ضایعاتی مانند سیبِ پای درختی که پیشتر از بین میرفت، امروز به کنسانتره و کمپوت تبدیل و به بازار هدف ارسال میشود. نتیجه این اقدامات آن بوده که امسال، برخلاف سالهای گذشته، مشکلی در بازار سیب نداشتیم و وزارت جهاد کشاورزی هم در حوزه صادرات و هم در فراوری عملکرد مطلوبی داشت؛ البته نقش تعاون روستایی نیز در این زمینه مؤثر بود.
افتتاح این پروژهها همزمان با سیاست انتقال ارز ترجیحی از ابتدای زنجیره به انتهای آن انجام میشود. مقامات وزارت جهاد کشاورزی معتقدند که سیاست انتقال ارز ترجیحی منجر به توسعه تولید در زیربخشهای کشاورزی میشود. با این ۳۵ هزارمیلیاردتومان که تزریق شده، خود استانها چه ظرفیتی برای جذب سرمایه پیدا کردهاند و همزمانی افتتاح پروژهها با سیاست انتقال ارز ترجیحی چه اثری بر توسعه تولید خواهد داشت؟
ابتدا تاکید کنم که در سیاست کارآمدسازی یارانهها ارز حذف نشده، بلکه کارآمدسازی یارانه انجام شده و ارز از ابتدای زنجیره به انتهای آن منتقل شده است. ما بسیار خوشبین هستیم. شجاعت دولت در اجرای این سیاست قابل ستودن است، چراکه یک بار برای همیشه توانست این بحث را در کشور تمام کند.
اصلاحات اقتصادی دولت، برای سرمایهگذاران امنیت ارزی ایجاد میکند
من فکر میکنم این اقدام باعث جذب بیشتر سرمایه میشود چرا که امنیت ارزی برای سرمایهگذار ایجاد میکند. پیش از این، بسیاری از واحدها به دلیل انتظار برای تخصیص ارز، با ۴۰ تا ۵۰ درصد ظرفیت فعالیت میکردند. اکنون سرمایهگذار بدون نگرانی از تخصیص ارز میتواند مواد اولیه را وارد کند. ما امیدواریم که سرمایهگذاری بیشتری پس از این سیاست در بخش اتفاق بیفتد چون در این شرایط سرمایهگذار ناخودآگاه امنیت شغلی را در پروسه خود میبیند بدون این که دنبال ارز یا سقف تخصیصی باشد که مدام اذیتش میکرد.
از سوی دیگر، تولیدکننده به ثبات میرسد و دغدغه تأمین مواد اولیه را نخواهد داشت. همچنین وقتی تولیدکننده ببیند کشش بازار بیشتر و محدودیتهای صادراتی به دلیل انتقال ارز ترجیحی رفع شدهاند، انگیزه تولید و سرمایهگذاری افزایش پیدا میکند. امید داریم با این کارآمدسازی یارانهها، رشد و شکوفایی بخش کشاورزی در کل زنجیره ـ از تولید تا صنایع ـ محقق شود و در سالهای آینده پروژههای بیشتری برای افتتاح داشته باشیم.
شما سابقه ریاست سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین را دارید. بهعنوان مدیری با تجربه استانی، برای بهرهورتر شدن سرمایهگذاری و ایجاد روندی پایدار که نیازمند حمایت مستمر دولتی نباشد، چه اقداماتی ضروری است؟ برنامه جهاد کشاورزی در این زمینه چیست؟
مهمترین اقدامی که یک رئیس سازمان جهاد کشاورزی میتواند انجام دهد، کوتاهکردن و تسهیل بروکراسی است؛ بروکراسیای که معمولاً مانع ورود سرمایهگذار به استانها میشود. سرمایهگذار ممکن است نیاز به استفاده از منابع مختلفی مانند اراضی ملی داشته باشد. بسیاری از این فرآیندها زمانبر و مشکلساز است و مدیریت موفق کسی است که بتواند این مسیر را برای سرمایهگذار هموار کند. نکته مهم دیگر، ایجاد اطمینان خاطر نسبت به امنیت سرمایهگذاری در استان است؛ چه در حوزه تسهیل صدور مجوزها و چه در اتصال زنجیره تولید، یعنی پیوند بین کشاورزان، بهرهبرداران و سرمایهگذار. سرمایهگذار باید مطمئن باشد که میتواند مواد اولیه مورد نیاز خود را ابتدا از داخل استان و در صورت لزوم از استانهای همجوار تأمین کند. در مجموع، اگر مدیری بهدنبال توسعه کشاورزی استان خود باشد ـ بهویژه در استانهای کشاورزی که بسیاری از زنجیرهها در آنها کامل نیست ـ با حمایت هدفمند از سرمایهگذار میتواند مسیر جذب سرمایه را هموار کند.
سیستان و بلوچستان در راس پروژههای توسعه کشاورزی
از نظر تعداد پروژهها بیشترین سهم مربوط به استان سیستان و بلوچستان بوده است؟
بله. استان سیستان و بلوچستان با ۱۰۷۳ پروژه، بیشترین تعداد پروژه را به خود اختصاص داده است. این استان جزو مناطق محروم محسوب میشود، اما پروژههای مهمی در بخش کشاورزی در آن در حال اجراست که قرار است در سال آینده و همزمان با هفته جهاد کشاورزی یا هفته دولت افتتاح شوند. یکی از بزرگترین این پروژهها، تولید موز است که میتواند کشور را به خودکفایی برساند. از آنجا که بسیاری از این طرحها هنوز به مرحله افتتاح نرسیدهاند، اطلاعرسانی گستردهای درباره آنها انجام نشده است. با توجه به شرایط استان، تمرکز اصلی بر توسعه باغبانی، کسبوکارهای خانگی، اشتغال روستایی و گلخانههای کوچکمقیاس بوده است. به همین دلیل تعداد پروژهها در این استان بالاست، زیرا بیشتر آنها پروژههای خرد هستند.
منظور از کوچکمقیاس دقیقاً چه ابعادی است؟
گلخانههایی با متراژ حدود ۳۰۰ متر تا ۱۵۰۰ و حتی ۳۰۰۰ متر. این واحدها بهصورت زنجیرهای فعالیت میکنند؛ به این معنا که یک سرمایهگذار یا گلخانهدار بزرگ، تعدادی گلخانه کوچک را در روستاهای مختلف ایجاد میکند و محصول آنها را بهصورت قراردادی خریداری میکند.
با توجه به افتتاح ۱۰۷۳ پروژه در سیستان و بلوچستان، آیا هدایت سرمایه از سوی وزارتخانه به سمت استانهای کمتر برخوردار انجام شده یا سرمایهها بر اساس مزیت نسبی استانها هدایت میشود؟
در بحث سرمایهگذاری باید توجه داشت که بخش خصوصی معمولاً بهدنبال بیشترین سود است خصوصاً سرمایهگذاری که از خود بخش هم نبوده باشد. همچنین سرمایهگذار جایی سرمایهگذاری میکند که مواد اولیه در دسترس باشد. برای مثال، کسی که در آذربایجان غربی کارخانه کنسانتره احداث میکند، میداند که سیب بهصورت پایدار در آن منطقه وجود دارد؛ یا سرمایهگذاری که در قزوین کارخانه رب گوجهفرنگی راهاندازی میکند، مطمئن است که کشاورزان هر سال گوجه کشت میکنند. یا وقتی میگوییم بزرگترین پایانه پسته را در استان کرمان داریم به این دلیل است که استان کرمان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پسته است. سرمایهگذار بهدنبال اطمینان از تأمین مواد اولیه است. از سوی دیگر، برخی استانها دیگر ظرفیت توسعه دام و طیور را ندارند؛ برای مثال استان قزوین از نظر تراکم واحدهای مرغداری و دامداری به نقطه اشباع رسیده و توسعه بیشتر از نظر بهداشتی و بازار توجیهپذیر نیست. اینجاست که مفهوم «آمایش سرزمین» اهمیت پیدا میکند. امروز این رویکرد در استانها در حال اجراست و هر استان بر اساس ظرفیت تولید، کشش محیطی و نیاز بازار، مسیر سرمایهگذاری خود را مشخص میکند. برای نمونه، در بازدیدی که طی دو ماه گذشته به همراه وزیر جهادکشاورزی از جنوب کرمان و جیرفت داشتیم، در هر نقطه گلخانه مشاهده میشد؛ زیرا هم شرایط اقلیمی مناسب است و هم کشاورزان به این سمت حرکت کردهاند.
سرمایهگذاری در خیلی از استانهای اقتضائات خاص خود را دارد. برخی جاها خود وزارت جهاد کشاورزی باید ورود میکرده است. به طور مثال در کرمان و جنوب کرمان کشتارگاه ضعف داریم و سرمایهگذار بیاید میگوییم کمک میکنیم که کشتارگاه احداث کند و غالباً با سرمایهگذارها با توجه به آمایشهایی که انجام شده ناخودآگاه به سمتی که در استان ظرفیت وجود دارد جذب میشوند.
آیا سیاست یا اولویت حمایتی مشخصی از سوی وزارت جهاد کشاورزی برای هدایت سرمایهگذار به استانهای کمتر برخوردار وجود دارد؟
معاونتهای تخصصی وزارتخانه در برخی حوزهها شرایط را تسهیل میکنند. برای مثال، در سالهای گذشته پرورش ماهی قزلآلا در استان چهارمحال و بختیاری بهدلیل وفور منابع آبی و کیفیت مناسب آب، بهطور طبیعی تشویق شد و بیشترین سرمایهگذاری در حوزه ماهیان سردابی در این استان شکل گرفت. به همین ترتیب، تسهیلات و امکانات شیلات نیز به سمت همان مزیت نسبی هدایت شد تا سرمایهگذار مناسب جذب شود. در مجموع، سیاستهای حمایتی وجود دارد، اما سرمایهگذاری عمدتاً بر پایه مزیتهای طبیعی و اقتصادی هر منطقه شکل میگیرد.