راه ترقی - انتخاب / پس از نزدیک به ۹ ماه جنگ، ایالات متحده و ایران هر دو بهگونهای رفتار میکنند که گویی گذر زمان به سود آنهاست؛ محاسبهای که دو طرف را در بنبستی گرفتار کرده که خروج از آن برای هیچیک تقریباً غیرممکن به نظر میرسد.
رویترز نوشت: این یک قمار پرخطر است. دو مذاکرهکننده پیشین آمریکایی در امور خاورمیانه، مقامهای اروپایی و منابع کشورهای حوزه خلیج فارس میگویند ممکن است پیش از آنکه راهحلی دیپلماتیک برای پایان دادن به بحران پیدا شود، درگیریها از سر گرفته شود.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تصمیم گرفته است بهجای حمله نظامی گسترده دیگر یا عقبنشینی، ایران را تحت فشار قرار دهد. او با این ارزیابی که بمباران مجدد نتیجه جنگ را تغییر نخواهد داد و ممکن است به حملات تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای انرژی کشورهای خلیج فارس منجر شود، فعلاً از چنین اقدامی خودداری کرده است.
ترامپ در عوض روی محاصره دریایی ایران و فشارهای اقتصادی حساب کرده است تا تهران را وادار کند از مواضع خود عقبنشینی کرده و درباره برنامه هستهایاش امتیازاتی بدهد.
رهبران ایران به نتیجهگیری کاملاً متفاوتی رسیدهاند.
آنها که در پی ناکامیهای انتخاباتی حزب جمهوریخواه ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، جسورتر شدهاند، هزینه دستیابی آمریکا به توافق صلح را افزایش داده و خواستار آن هستند که واشنگتن برای حلوفصل بحران، نخستین گام را بردارد.
تهران میگوید همچنان آماده دیپلماسی است و روز سهشنبه با میانجیهای عمانی و قطری دیدارهایی داشته است؛ اما واشنگتن را به دنبال کردن سیاست اجبار متهم میکند و میگوید در برابر فشارهای آمریکا تسلیم نخواهد شد.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، گفت: «یک واقعیت دوگانه وجود دارد. ترامپ گزینههای خوبی در اختیار ندارد و ایرانیها هم گزینههای خوبی ندارند. هر یک از دو طرف، شرایط پایان دادن به جنگ را به شکلی تعریف میکنند که با خواستههای طرف مقابل در تضاد است و طرف دیگر نمیتواند آن را بپذیرد.»
یک مقام ارشد اروپایی گفت خواستههای واشنگتن برای ایران بیش از اندازه پرهزینه است و خواستههای تهران نیز از نظر سیاسی برای واشنگتن هزینه بسیار زیادی دارد.
اورانیوم مدفونشده
یک مقام ارشد اروپایی دیگر که از سوی سازمان اطلاعاتی کشورش در جریان موضوع قرار گرفته بود، گفت کارزار نظامی آمریکا «به نتیجهای کاملاً معکوس با هدف اولیه خود» منجر شده است.
این مقام که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت این کارزار موجب تقویت ایران، گرد آمدن قدرت حول چهرههای تندروتر این کشور و «وخیمتر شدن مشکل هستهای بهجای حل آن» شده است.
نخستین مقام اروپایی و یک مقام غربی دیگر گفتند گزارشهای اطلاعاتی حاکی از آن است که احتمالاً «بخش قابلتوجهی» از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران در اعماق کوه کلنگ (Pickaxe Mountain)، یک تأسیسات زیرزمینی بهشدت مستحکم در نزدیکی مجموعه هستهای نطنز، مدفون شده است.
نخستین مقام اروپایی گفت: «ایران انگیزههای زیادی دارد تا یک برنامه هستهای مخفی را دنبال کند؛ برنامهای که هدف آن تضمین بازدارندگی در برابر مداخله نظامی آینده آمریکا باشد.»
ایران که میگوید برنامه هستهایاش صرفاً اهداف صلحآمیز و غیرنظامی دارد و دستیابی به بمب هستهای را رد میکند، اعلام کرده است تا زمانی که جنگ ادامه دارد، اجازه بازگشت بازرسان هستهای را نخواهد داد.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، گزینههای پیش روی واشنگتن را تشدید تنش، مذاکره، تسلیم شدن یا خفه کردن اقتصادی طرف مقابل توصیف میکند.
او میگوید واشنگتن فعلاً گزینه آخر را انتخاب کرده است؛ در حالی که همچنان امکان اقدام نظامی را پیش از آنکه دموکراتها در ماه ژانویه کنترل کنگره را در دست بگیرند، حفظ کرده است.
گزینه سوم
یک مقام آمریکایی گفت: «کارزار فشار اقتصادی، ایران را تا حدی ویران کرده که رئیسجمهور دیگر نیازی به انجام عملیات نظامی گسترده ندارد.» او افزود رئیسجمهور «تمام گزینهها را در اختیار دارد» تا مانع دستیابی تهران به سلاح هستهای شود.
به گفته چهار دیپلمات حاضر در نشست، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، هفته گذشته در پاریس به وزیران خارجه گروه هفت گفته است که واشنگتن میان ازسرگیری جنگ و پذیرش یک توافق ضعیف گرفتار نشده است.
روبیو گفته بود گزینه سومی نیز وجود دارد: ادامه فشار اقتصادی برای نشان دادن این موضوع به ایرانیها که «آنها کنترل بازی را در اختیار ندارند»؛ تا زمانی که تهران امتیازاتی بدهد که بتواند زمینهساز توافقی متوازن شود.
مقامهای اروپایی معتقدند ترامپ فعلاً روی گزینه سوم متمرکز شده است؛ هرچند یکی از آنها گفت رئیسجمهور آمریکا ممکن است در هر لحظه مسیر خود را تغییر دهد.
یکی از مقامهای ارشد اروپایی گفت ترامپ اقدام نظامی را بهطور کامل کنار نگذاشته و وقفه کنونی در جنگ، از نگاه بسیاری، فرصتی موقت برای دیپلماسی تلقی میشود.
دو منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس به رویترز گفتند کشورهای این منطقه به ترامپ هشدار داده بودند که بمباران مجدد ایران میتواند حملات تلافیجویانه تهران علیه زیرساختهای آنها را به دنبال داشته باشد.
جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، هفته گذشته اعلام کرد کشورهای عضو این شورا در جریان جنگ، هدف بیش از ۷ هزار موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفتهاند.
ابتیسام الکتبی، رئیس اندیشکده مرکز سیاست امارات، گفت: «ایالات متحده به ایران حمله میکند، اما ایران مستقیماً به آمریکا حمله نمیکند؛ بلکه کشورهای خلیج فارس را هدف قرار میدهد. کشورهای خلیج فارس هیچ اهرم فشاری برای تهدید ایران ندارند. آمریکا چنین اهرمی دارد، اما این اهرم شکسته است.»
یک منبع در خلیج فارس گفت: «همه از ترامپ خواستند حمله نکند و خود او هم تمایلی به این کار نداشت.»
ترامپ اکنون فرصت محدودی برای اقدام دارد؛ در حالی که سه ناو هواپیمابر آمریکایی در منطقه حضور دارند.
این منبع در خلیج فارس گفت: «آیا او از این فرصت استفاده خواهد کرد؟ درک رفتار ترامپ دشوار است.»
تمام منابعی که با رویترز گفتوگو کردهاند، میگویند مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا بر سر ترتیب و توالی اقدامات به بنبست رسیده است.
به گفته این منابع، تهران میخواهد پیش از آغاز مذاکرات محتوایی و اساسی، محاصره دریایی لغو شود، داراییهای مسدودشده ایران آزاد شود و امکان فروش نفت این کشور به وضعیت عادی بازگردد.
آنها افزودند ایران همچنین خواستار پایان یافتن خصومتها در تمامی جبههها و به رسمیت شناخته شدن نقش این کشور در مدیریت عبورومرور از تنگه هرمز است؛ گذرگاهی حیاتی برای تأمین انرژی جهان.
در مقابل، ایران تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و تنها متعهد میشود که در آینده درباره برنامه هستهای خود گفتوگو کند.
این در حالی است که واشنگتن خواهان اقدامات متقابل و همزمان، از جمله ارائه تعهدات قابل راستیآزمایی درباره برنامه هستهای ایران از همان ابتدای مذاکرات است.
چه کسی نخستین گام را برمیدارد؟
نخستوزیر قطر پس از گفتوگو با ترامپ، مقامهای کشورهای گروه هفت را در پاریس در جریان مذاکرات قرار داد.
یکی از مقامهای اروپایی درباره این نشست گفت او «برای اعلام اینکه راهحل را پیدا کرده است، نیامده بود»، اما روند میانجیگری همچنان زنده است و در عین حال با شکافهای قابلتوجهی روبهروست.
مقامهای اروپایی گفتند مسئله هستهای باید از همان مرحله نخست مذاکرات در دستور کار قرار گیرد و خواستههای ایران برای حلوفصل موضوع محاصره تنگه هرمز، لغو تحریمها و اجازه بازگشت بازرسان تنها پس از آن، قابل قبول نیست.
به گفته آنها، توافق احتمالاً تنها در صورتی امکانپذیر خواهد بود که هر دو طرف امتیازاتی بدهند؛ نه لزوماً به یکدیگر، بلکه به طرفهای ثالث، بهویژه کشورهای حوزه خلیج فارس.
چنین رویکردی به ایران اجازه میدهد شرایط توافق را نه بهعنوان پذیرش خواستههای آمریکا، بلکه بهعنوان پاسخ به مطالبات منطقهای بپذیرد.
تحلیلگران سیاسی میگویند در داخل ایران هیچکس در موقعیتی نیست که بتواند با یک توافق موافقت کند.
یکی از مقامهای اروپایی گفت هسته سختی در ایران که معتقدند در جنگ پیروز شدهاند، هیچ علاقهای به مذاکره ندارند؛ موضوعی که عملاً کار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، را در مذاکرات تقریباً غیرممکن کرده است.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی که در مذاکرات هستهای با ایران مشارکت داشته است، گفت تندروها شاهد بودهاند که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و نامزد ناکام انتخابات ریاستجمهوری، به دلیل ارتباطش با یک توافق موقت قبلی، هزینه سیاسی پرداخته است.
او گفت: «همه میترسند در میان تندروها، نرمترین فرد به نظر برسند.»
ایر معتقد است محاصره دریایی آمریکا ممکن است پیش از آنکه دیپلماسی بتواند به نتیجه برسد، ایران را به تصمیمگیری وادار کند.
او گفت: «در نهایت، اگر آمریکا محاصره را لغو نکند، ایران تشدید تنش خواهد کرد؛ زیرا نمیتواند برای مدت طولانی دوام بیاورد.